Ørskog Kino - adresser

ØRSKOG KINO 60 ÅR

Eit historisk tilbakeblikk

Sigmund Braute

I 2007 fyller Ørskog Kino 60 år. Ei mengd entusiastiske kvinner og menn har ofra mykje fritid for å halde i gang eit tiltak i bygda vår som fortener nemninga kulturinstitusjon. Det har så menn ikkje alltid vore ein dans på roser, men kinoen kan vise til samanhengande drift, bortsett frå 1981 til 1988, då bygda mangla hus etter brannen på Fossheim. Når vi i år vil markere dette jubileet, kan også 20 år som kino i Ørskog Samfunnshus takast med. For det veit vi, Ørskog hadde vore kinolaus i dag om ikkje samfunnshuset var blitt realisert.
Med dette historiske tilbakeblikket på Ørskog Kino vil eg først og fremst konsentrere meg om det som ligg lengst tilbake i tid, nemleg om oppstarten og dei første par tiåra, for det er nok denne perioden som er mest interessant. Likevel er det planen å få med glimt frå alle dei seks tiåra, sjølv om stega innimellom kan bli heller store. Mange namn vil bli nemnde, men det vil vere uråd å få med alle som fortener ein plass i samanhengen, noko som dels skuldast skort på informasjon, dels plassmangel. Eg vonar at dei dette går utover, vil bere over med meg. Dersom nokon skulle sitje inne med informasjon som ikkje kjem fram i det følgjande, vil underteikna vere takksam for tips.

OPPSTARTEN

Vi veit lite om kven som først lanserte tanken om ein kino i Ørskog, og når dette skjedde. Sannsynlegvis måtte fleire ha gått rundt i krigsåra og ruga på ideen, for allereie i det første fredsåret, i 1945, blir tanken lansert offentleg. Sidan møteboka for Ørskog Kino dokumenterer oppstarten så klart og greitt, vil eit direkte sitat yte saka mest rettferd. Det går ikkje fram kven som har ført følgjande i pennen:
«Planen om kinodrift i Ørskog kom frå Ørskog Idrottslag i 1945. Det var Petter Braute som var formann for idrottslaget, og han søkte samarbeid med Ørskog Ungdomslag og Ørskog Røde Kors. Laga vart samde om å gå i gang med førebuande arbeid, og det vart skipa eit kinostyre med ein representant frå kvart av laga. Representant for ungdomslaget var Jens Synes, for idrottslaget Petter Braute og for Røde Kors Åse Rohde. Åse Rohde var kinostyrar og formann i kinostyret.
Det fyrste som måtte gjerast, var å få kjøpt eit kinoanlegg, men det var vanskeleg å få. Direktoratet for fiendtleg eigedom kunne levere eit brukt anlegg, men det var ikkje av dei beste, og kinostyret torde ikkje kjøpe dette utan at det var rådlaust å få eit nytt anlegg.
Den 8.8.1946 vart det slutta kjøpekontrakt millom Norsk a/s Philips og Ørskog Kino om kjøp av eit P.H.4 kinoanlegg. Det vart søkt heradstyret om løyve til å drive kino».
Frå kontrakten med Norsk a/s Philips tar vi med at anlegget skulle leverast den 25. september 1946 til ein samla kjøpesum på kr.14050.23. Ein tredel av summen skulle betalast «ved kontraktens underskrivelse», som det heiter. Resten, kr. 9450.23, måtte ein ut med 14 dagar etter premieredatoen. Philips tilbyr seg å sende ein mann oppover for å montere utstyret, men dette måtte kinoen i tilfelle betale ekstra for, som rett og rimeleg kunne vere. I mellomtida hadde kinostyret søkt kommunen om løyve til å drive kino, og i møte den 23.11.1945 blir saka behandla i heradstyret. Følgjande ordrette sitat er eit særutskrift av møteboka for Ørskog Heradstyre frå nemnde møte, og det viser til fulle at politikarane den gongen var seg sitt ansvar bevisst:

Sak 118/45
Søknad frå Ørskog Ungdomslag, Ørskog Idrottslag og Ørskog Raude Kross om løyve til å drive kino i Ungdomshuset,
Sjøholt. Løyve til kinodrift vart gjeve på følgjande vilkår:

1. Kinodrifta vert leida av eit styre på 5 medlemer, som vel ut dei filmane som skal synast fram, og leidar drifta på forsvarleg måte etter gjeldande føresegner. Av styremedlemene vel heradstyret 2, og dei tre laga kvar ein. Styret vert vald for eitt år om gongen. Det vel sjølv formann, varaformann og kasserar. Heradstyret tilset ein revisor for rekneskapen.

2. Det kan synast fram inntil 40 filmar for året, som regel berre ein film for veka. Sers gode filmar kan det vere høve til å syna fram 2 gonger. Det kan verte synt fram inntil 10 filmar for born under 16 år. Dertil kan det verte synt fram skulefilmar og instruksjonsfilmar som har til føremål beinveges fagleg opplysning. Framsyningane for born må vere slutt kl. 20. Det må verte halde streng kontroll med at born ikkje får tilgjenge til framsyningar som berre skal vere for vaksne.

3. Av bruttoinntekta skal 10% tilfalle kommunen. Den del som tilfell kommunen, skal etter kvar framsyning verte sett inn på konto i Ørskog Sparebank, og oppgjerd vert gjort kvart år, pr. 30. juni. 5% av det som tilfell kommunen, vert gjeve til Ørskog Sjukepleielag, som tilskot til løn til sjukesyster i kommunen.

4. Styret sender kvart år melding om kinodrifta til heradstyret. Meldinga må vere innkomen innan ein månad etter at budsjettåret er slutt.

5. Utlegg til den naudsynlege innreidning av lokalet kviler på laga.

6. Dette løyvet til kinodrift gjeld førebels på 5 år frå drifta kjem i gang, eller seinast frå 1. februar 1946. Med i kinostyret frå kommunen: Lærar Karl Hatlen, telegrafistinne Bertha Emblem. Ettersynsmann: Handelsstyrar Johs. Brekke.

Denne utskrifta er underteikna av ordføraren i Ørskog, Olav Sjøholt, ein mann som synte seg å bli ein ivrig støttespelar for kinoen, ikkje minst gjennom sine regelmessige og trufaste kinobesøk, år etter år. Hadde berre dagens politikarar synt same interesse! Utskrifta røpar også andre interessante haldningar til kinodrift: På den eine sida ein vilje til å forhalde seg seriøst til driftssøknaden og leggje klare føringar for drifta, og på den andre sida å ikkje involvere seg økonomisk i kinodrifta, men heller å sjå på kinoen som ei mjølkeku for kommunen.
Så var grunnen lagd. Hus hadde ein, ungdomshuset Fossheim, gjennom eigaren Ørskog Ungdomslag. Om kjøp av kinomaskin var det inngått avtale, kommunen hadde gitt løyve til kinodrift etter grundig behandling. Ein hadde folk til å drive, men nok straum hadde ein ikkje! Til nå hadde ungdomshuset fått elektrisk straum frå Ørskogfossen, men denne hadde ikkje kapasitet nok til å kunne drive dei kraftkrevjande kinomaskinane, sjølv om det førebels var berre ein av desse. Derfor vart det søkt Ørskog Kraftlag om straum, og søknaden vart innvilga på det vilkår at Ørskog Kino betalte 1/3 av det linja ville koste. Ørskog Kraftlag var privat og leigde kraft frå Tafjord Kraftselskap og distribuerte den til abonnentane. For å skaffe krafta til kinoen måtte ein legge linje frå ein transformator på Haukåsen. Fru Åse Rohde, eller dokterfrua, som ho sikkert blei kalla av folk flest den gongen, tok initiativ og skaffa tråd, eller kabel til linja. Ho hadde visstnok kontaktar og fekk det heile billig. Arbeidet blei dels gjort på dugnad med Hans Os som fagmann, han var dagleg leiar i Kraftlaget. Men det viste seg at tråden som blei lagd, var for grann, med for dårleg spenning som resultat. Derfor måtte ny tråd skaffast og arbeidet gjerast opp att. Men folk var ikkje umaklause den gongen, så det som måtte gjerast, blei gjort. (Kjelde: Arne Solnørdal).
Så var den biten på plass også.

Den 8. februar 1947 er det klart for den første kinoforestillinga i eigen kino i Ørskog, med andre ord ein merkedag i bygda sitt kulturliv. Vi veit lite om korleis denne opninga gjekk føre seg, for skriftlege kjelder finst ikkje, men tittelen på den første filmen er «TRE BRØDRE».
Sjølv om denne premierefilmen forlengst er ute av distribusjon, har det lukkast oss å skaffe følgjande opplysningar om han: Originaltittelen er «The fighting Sullivans», han er amerikansk og er nok prega av at amerikanarane likte å framstille seg sjølve som heltemodige og idealistiske i kampen mot Nazi-Tyskland. Brørne Sullivan går inn i krigsteneste etter åtaket på Pearl Harbor, og om bord på kryssaren «Juneau» deltar dei i slaget om Guadalcanal. For sin krigsinnsats får dei ein kryssar oppkalt etter seg, «The Sullivans». Ein skulle tru at ein slik film slo godt an også på Sjøholt i 1947! Av skodespelarane er vel dei fleste ukjende for oss i dag, men mange har nok gode minne knytt til Anne Baxter.
Eit interessant poeng kan vere at filmen er knytta til omgrepet «regjeringsfilm». Han blei sensurert i London i 1945, og når vi veit at den norske regjeringa sat i London i krigsåra, må det bety at ho også var sensurinstans for spelefilmar.

Om det som skjedde med Ørskog Kino i resten av 40-åra, finst det berre mager dokumentasjon. Vi får tru at det var Åse Rohde som dreiv vidare som kinostyrar, med gode hjelparar og at publikumstilstrøyminga var god, trass i lite pengar blant folk flest. Ein tur på ungdomshuset kvar søndag måtte ha betydd ikkje så lite, med eit vindu ut mot den store verda som avveksling frå ei strevsam arbeidsveke.

50-ÅRA

Frå 28.mars 1951 og heilt fram til 17.mars 1972 ligg det føre meir eller mindre systematisk dokumentasjon om korleis Ørskog Kino utvikla seg i form av til dels sirleg førte møtebøker. Her kan vi med interesse lese om små og store saker som kinostyre og kinostyrar måtte ta stilling til og freiste å løyse. Og det kan trygt seiast, dei fleste blei løyste på ein profesjonell måte. Noko anna som slår oss, er at det så visst ikkje blei sluntra unna med tilfeldigheiter, alt skulle vere nøye i samsvar med lover og reglar, kontrollen skulle vere 100 prosent uangripeleg og dokumenterbar. Skal tru om ikkje vi i dag har mykje å lære av desse heidersmenn og -kvinner!
Frå eit styremøte 28. mars 1951 veit vi dette: Peder Lande blir tilsett som kinostyrar med ei lønn på kr. 500.-. Det vil også bli sett opp instruks for arbeidet hans. Petter Braute skal føre rekneskapen, utan lønn, men denne funksjonen vil truleg bli lagd til kinostyraren seinare. Vidare blir det vedtatt at ein skal annonsere for filmane i Sunnmørsposten. Inntil nå har det vore Ungdomslaget sine styremedlemmer som styrte med vakthald og kontroll, men for framtida vil kinostyret tilsetje faste folk i denne jobben. Likevel er dette små saker samanlikna med den siste på saklista, nemleg kva ein skal gjere med eit krav frå Ørskog Kraftlag på kr.800.- som tilskot til kraftlina frå Haukåsen. Styret finn kravet urimeleg og vel Karl Hatlen til å tinge med kraftlaget om ei minneleg ordning.
Men etter ein månad kjem Hatlen tilbake med uforretta sak, kraftlaget står steilt på kravet, ikkje noko tilskot til kulturlivet der i garden, nei! Tvert imot trugar dei med å stenge av straumen til ungdomshuset, dersom ikkje beløpet blir betalt straks. Og kinoen lyt krype til korset og punge ut. For å lette situasjonen for seg, søkjer kinoen om ei støtte på kr.300.- frå ungdomslaget, men svaret er negativt.
Ei litt kuriøs sak frå styremøtet den 6.april same året, er ein søknad frå Arne Sjøholt om løyve til å selje sjokolade i samband med filmframsyningane. Dette må ha vore ein dristig tanke for kinostyret, for avslag blir det!
I september 1951 oppstår ei litt kinkig sak. Som eigar av ungdomshuset har Ørskog Ungdomslag tatt på seg ansvaret for reinhaldet ved filmframsyningane, og nå må kinostyret sende ei klage til laget over korleis reinhaldet blir skjøtta. Samstundes blir det sett i gang forhandlingar med ungdomslaget med sikte på ein ny leigekontrakt. Denne blir underteikna den 12. desember 1951 av Ivar Gjære og Margot Ekrem. Mellom anna skal kinoen betale kr.30.- i husleige for kvar forestilling. Elles blir lønnsspørsmål diskutert, og billettør Kåre Braute får kr. 10.- pr forestilling, men då må han vere til stades under forestillingane og syte for skikkeleg vakthald. Maskinassistenten skal også få same beløpet.

Den 14. mars 1952 blir det halde årsmøte. Rekneskapen syner eit overskot på kr. 4224.12, slett ikkje eit lite beløp den gongen. Av dette skal kr. 3000.- delast likt mellom ungdomslaget, idrettslaget og Røde Kors.
Så er det Hans L. Sjøholt som forsøker seg, men ikkje berre med sjokolade, han vil også selje drops. Men nok ein gong blir det samrøystes avslag. Med andre ord var ikkje kinostyret den gongen særleg glad i det søte!
Elles takkar kinostyret heradstyret for eit nytt driftsløyve for tre år. Tydelegvis har kinoen mottatt innvendingar frå kommunen med omsyn til filmutvalet, for styret finn det nødvendig å svare at kinoen blir driven etter dei retningslinjene kommunen sjølv har sett opp. Det blir også mint om at det er noko som heiter sentral filmsensur i Noreg, og ikkje lokal.
Elles blir framsyningsdagane diskuterte, og kinostyret likar som rimeleg kan vere ikkje å bli fortrengd frå sin faste dag på søndagar av andre arrangement, noko som kan medføre inntektstap.

Styremøtet den 4. juni -52 tar opp ein del personalspørsmål. Ivar Gjære går ut av styret, og Jens Synnes kjem inn. Clara Viseth blir ny formann, med Olav Sjøholt som nestformann. Peder Lande, som i den siste tida har vore maskinist, overlet stillinga til sin assistent, broren Ole Lande. Men Ole må ta eksamen for å bli fast tilsett. Som assistent skal sonen Oddbjørn fungere inntil vidare. Nå blir også den gamle kjempa Petter Braute på nytt beden om å ta eit tak, nå som kinostyrar og kasserar. Og vi som hugsar Petter, veit at han var ein velviljens mann, så han seier ja.
Seinare, i oktober, blir Ivar Gjære etter utlysing tilsett som maskinassistent. Det var heile fem søkjarar, så desse jobbane må ha vore attraktive på 50-talet. Vidare må Kåre Braute ha frose på beina i billettkontoret, for han søkjer om å få installert ein varmomn. Og det får han! Elles ser styret seg nøydd til å gi ungdomslaget, som til nå har hatt kontrollfunksjonen under forestillingane, ei skikkeleg skrape. For å sitere Clara Viseth: «Vi vil henstille til Ungdomslaget å si fra seg kontrollørstillingen da vi finner den meget mangelfuld. Kinostyret vil ansette en fast kontrollør».
På dette møtet, den 15. oktober, kjem Olav Sjøholt med eit viktig utspel. Han foreslår at kinoen kjøper ein kinomaskin til, slik at ein slepp pausene. Forslaget fell i god jord, som rimeleg kan vere, Myr-Olav hadde greie på jord, ved sida av så mangt anna. Vedtaket blir at ein vil komme tilbake til saka når pengane er der. Den 20. november er det lønnsspørsmål som blir behandla, grundig og detaljert. Nå er det maskinisten det gjeld. Tilbodet blir kr. 20.- pr kveld. Tydelegvis har Ungdomslaget tatt kritikken mot seg alvorleg, for dei seier frå seg kontrollørjobben, og Ivar Gjære og Clarence Titlestad blir tilsette som kontrollørar og maskinlærlingar.

Årsmøtet den 11. mars 1953 kan vise til eit overskot på kr. 4114,15. Ørskog Kino er på veg oppover!

Men kinolyden må bli betre. Derfor vedtar styret på eit møte den 28. oktober å kjøpe inn ein ny forsterkar. Ole Lande orienterer dei andre om behovet. Så er det spørsmål om feriepengar til dei tilsette, ei vanskeleg og innvikla sak. Derfor vender dei seg til LO om hjelp! Her skulle ingenting gå på rakedans! På årsmøtet den 27. mai 1954 finn styret det rett å setje foten ned for nye lønnskrav. «Økonomien er ikke så god at vi kan betale så meget», skriv Clara Viseth. Elles kjem Peder Lande inn som nytt styremedlem frå idrettslaget, Petter Braute går ut, men held fram som kinostyrar. Som ny revisor har kommunen oppnemnt kasserar Daltveit. På årsmøtet den 22. september 1955 blir det vedtatt ikkje å betale utbytte. Dei vil heller bruke overskotet til innkjøp og oppussing av ungdomshuset. Stolane på huset var sikkert ikkje så behagelege, for styret drøftar eit eventuelt innkjøp av nye, men noko vedtak blir ikkje gjort.

Kinoteknisk skjer det nye ting. Breiformat, eller cinemascope, som det heiter på fagspråket, har forlengst gjort sitt inntog i Noreg, og to firma har tilbode Ørskog Kino innkjøp av slikt utstyr. A/S Phillips Oslo har til og med vore på Sjøholt og demonstrert nyvinninga, men på eit styremøte den 21. februar blir det vedtatt å sjå tida an i påvente av betre økonomi. Elles blir det på dette møtet bestemt at billettprisen for vaksne skal førhøyast til kr. 2.-! Vidare kan forteljast at Sigmund Stavdal er kommen inn i styret istadenfor Olav Sjøholt.

På årsmøtet den 9. august 1956 skjer ikkje dei store omveltingane. Petter Braute er framleis kinostyrar. Mesteparten av diskusjonen kjem til å dreie seg om ulike rutinar for kontroll og revisjon av drifta. Pådrivaren her er Sigmund Stavdal. Overskotet dette året er komme ned i kr. 1708,34, derfor blir det vedtatt at det ikkje skal utdelast utbytte til eigarlaga. Derimot går styret inn for kjøp av lydbandopptakar, for den gamle grammofonen er ubrukbar. Og det var alt, for i møteboka står følgjande å lese: «Da lyset gik kl. 23, måtte møtet heves».

Vi har tidlegare kommentert at styret i kinoen så absolutt var sitt ansvar bevisst når det gjeld seriøs drift. Her skulle alt vere ope og kontrollerbart. Derfor blir revisor Daltveit innkalla til eit styremøte den 13. august for at hans syn på saka skulle komme fram, og nokre innvendingar mot gjeldande praksis har han. Nye rutinar for billettsal blir diskutert, og endskapen blir ei innstramming med nye skjema som billettøren skal fylle ut, for å nemne noko. Det er komme brev frå heradsstyret som ber kinoen flytte forestillingane sine frå søndagar til laurdagar av omsyn til foreiningslivet, som det heiter. Men kinostyret går imot, som rimeleg kan vere, og argumentet er at søndag er ein betre speledag enn laurdag, og slik blir det. Noko anna interessant er at kinoen oppmodar Ørskog formannskap om å drøfte kva ein skal gjere med ungdomshuset, for ungdomslaget er ute av funksjon.

Nytt styremøte den 9. november. Det er komme brev frå Tore Gjære om situasjonen på ungdomshuset. Han opplyser at det skal vere eit møte den 13. november der alle foreiningar i bygda skal møte for om mogleg å stable på beina eit styre for å ta seg av ungdomshuset inntil eit nytt ungdomslag blir danna. Men kinostyret har fått røynsle i formell sakshandsaming, for det svarer slik: «Styret i Ørskog Kino finn at det ikkje kan gå med på ei slik ordning. Etter lovene i ungdomslaget skal nemleg kommunestyret i Ørskog forvalte ungdomshuset når ungdomslaget er nedlagt. Styret i Ørskog Kino vil difor be Ørskog kommunestyre om å forvalte eigedomen til Ørskog Ungdomslag slik at alle utbetalingar frå Ørskog Kino t.d. kan skje i lovleg form.»

Elles seier Petter Braute opp stillinga si som kinostyrar, og stillinga vil bli utlyst.

Men kino utan kinosjef er utenkjeleg, så vi får tru at medlemmene i kinostyret var glade da det på styremøte den 11. januar 1957 låg føre ein søkjar på stillinga, nemleg Svein Egge. På den tida må Svein ha vore om lag 20 år, med andre ord umyndig. Derfor forlangte styret at søkjaren stilte kausjon, utan at vi har vore i stand til å finne ut kva dette eigentleg innebar. Men Svein Egge var villig til dette, dermed blei han tilsett som kinosjef frå 1. januar -57.

Når det gjeld uttaket av filmar som skulle sendast på kinoen, var det frå starten av kinostyret som stod for dette, men Peder Lande, som blir valt til ny styreformann på årsmøtet 2. august, etter at Clara Viseth har trekt seg, kjem med forslaget om at filmane bør takast ut av ein eller to personar istadenfor heile styret. Han meiner den gamle ordninga er tungvint og urasjonell. Men for å få dette til, må vedtektene endrast, og det blir dei. Til å velje ut filmar, blir styreformannen og kinosjefen peika ut. Men Svein Egge blir ikkje sitjande lenge som kinosjef. På eit styremøte den 24. september ligg det føre oppseiing frå han, uvisst av kva slags grunn, men ungdommar under utdanning er sjeldan geografisk stabile. Stillinga hans blir lyst ledig.

Den 8. november 1957 er ein merkedag. Ein vedtar å gå til innkjøp av noko ein tidlegare hadde drøfta, nemleg cinemascope-utstyr. Nytt tilbod er komme frå Phillips, nå på kr.3545,- mot sist kr.4050.-. I tillegg kjem montering på kr.300.-. I heile etterkrigstida hadde den filmtekniske utviklinga på både lyd- og biletsida gått framover, og med denne investeringa var kinoen blitt ganske oppdatert. Det som nå mangla, og som etter kvart var blitt eit sakn, var ein kinomaskin til, slik at ein kunne sleppe pausene, sjølv om desse vel kunne komme godt med for røykarane. Elles var det komme inn to søkjarar på den ledige kinosjef-stillinga, frå Peder Lande og Ole Ringseth, og Peder Lande blei tilsett.

I 1958 ser det ut for at ungdomslaget har komme på fote igjen, for nå kjem det krav om husleigeauke frå kr.30.- til kr.75.- pr kveld. Smålåtne kan ein ikkje kalle dei! På eit styremøte i kinoen den 28. august møter Johan Eide og O.B. Hatlen frå Ørskog Ungdomslag. Kontrakten med Ø.U.L. er sagt opp, og ein ny skal skrivast. Saka blir drøfta att og fram, men kinoen hevdar dei ikkje har råd til å betale ei slik leige, forståeleg nok. Men Eide og Hatlen er ubøyelege. Kinostyret vil då vende seg til dei andre eigarane, Husmorlaget og Røde Kors, for å høyre deira syn på saka. For at vi i dag skal få eit inntrykk av kor hårreisande dette kravet frå Ø.U.L. var, gjer vi følgjande reknestykke: Med ein billettpris på kr.2.-, som var blitt vedtatt eit par år tidlegare, måtte ein selje om lag 37 billettar pr kveld for å dekkje husleiga. I dag har vi ein vaksenpris på kr.60.-, og hadde vi måtta betale tilsvarande husleige i dag, ville prisen blitt kr.2220,- pr gong! Med om lag 50 speledagar i året, som er vanleg i dag, ville årshusleiga blitt kr.110000.-! Ikkje rart at kinostyret den gongen må ha bleikna, konfrontert med eit slikt krav.

Denne saka kom til å bli ein føljetong i lang tid framover, men våren -59 blir ein ny husleigekontrakt sett opp etter at kinoen ikkje hadde komme nokon veg med forhandlingane og måtte godta kr.75.- pr kveld. Likevel har ikkje kinoen så seint som i mars 1960 fått kontrakten tilbake frå ungdomslaget i underskriven stand. Derfor gjer kinostyret på årsmøtet dette vedtaket: «Formannen sender rekommandert krav om å få kontrakten attende i underskriven stand.» Nå kjem det ikkje klart fram i møtebøkene når kontrakten blei underskriven, men sjølv ikkje den 10.september 1960 er saka ute av verda. Med andre ord var det ikkje alle lag og organisasjonar i bygda som var like profesjonelle når det gjeld driftsform som Ørskog Kino!

Så er eit nytt tiår ute, og 1960-åra med nye og enda vanskelegare utfordringar for Ørskog Kino står for døra.

1960-ÅRA

Vi går inn på eit styremøte i Ørskog Kino den 16.juni 1960. Det har vore val på nytt styre, og det er desse som skal ta hand om kinoen og vonlegvis gi han framgang i starten på 60-åra:

Formann: Peder Lande

Nestformann: Berte Melle

Styremedlem: Jens Synnes

« Aslaug Eide

« Arne Frøyen

Som vi veit blei fjernsynet innført i Noreg i 1960, rett nok med avgrensa prøvesendingar, og det gjekk fleire år før fjernsynsapparatet var blitt allemannseige og ein reell konkurrent for kinodrifta i landet. I 40- og 50-åra var det eigentleg forsåvidt ei takknemleg sak å drive kino i bygda. Utanom radioen og ulike former for foreiningsarbeid var det lite av ferdigservert tidtrøyte for folk flest, og det var ikkje berre barn og ungdom som gledde seg til søndagskvelden, både foreldre- og besteforeldregenerasjonen var flittige kinogjengarar. Underteikna, mellom andre, har mange gode minne om kappsyklinga frå realskulen på laurdag ettermiddag. Det galdt å komme først til kinoplakaten! Og etter filmframsyninga på søndagskvelden var det i flokk og følgje til Skjongkafeen i sentrum for karbonadar og kefirmjølk.

Om det nye kinostyret sat med usikre tankar med omsyn til framtida, kan nok vere. Men det dreia seg nok mest om dei nære tinga, slik som eit meir og meir nedslite og lite tidsmessig ungdomshus og eit kinoutstyr som trong fornying. Nyinvesteringar stod for døra. Om overskotet frå siste år kunne hjelpe på dette, var vel heller tvilsamt. Det var på kr.2461.03, av det fekk ungdomslaget og Røde Kors kr.500.- kvar i utbytte, driftsfondet det same, og kr.461.03 blei avskrive på maskinar. Elles blei lønna til maskinisten vurdert sett opp, men først ville dei undersøke med andre kinoar om lønnsnivået der.

Men så, på eit styremøte den 3.juli 1961, skjer det store ting! Det blir vedtatt å utvide kinomaskinrommet med sikte på innkjøp av ein maskin nummer to, slik at ein kunne unngå pausene mellom aktene. Ole Tautra har kostnadsrekna utvidinga til kr.1100.-, og styret i ungdomslaget har samtykt i at arbeidet blir gjort. Vedtaket er samrøystes. Arbeidet skal utførast i juli same året av Tautra, og ein vil be Hans Os om å utføre nødvendige elektriske installasjonar.

Styret har hastverk! Allereie den 10. juli er det nytt møte, og einaste saka er kjøp av kinomaskin. Saka er forsåvidt godt førebudd, for ho har allereie vore diskutert på fleire møte. Ein har innhenta tilbod på både Phillips og Proton, kjende merke begge to, men det er Proton-produktet styremedlemmene har lagt sin elsk på. Derfor gjer dei samrøystes vedtak om innkjøp av eit maskinanlegg hos A/S Proton av typen MICRO -ETA. Inkludert utvidinga av maskinrommet vil alt utstyret komme på kr. 20.000.-. Og styret har spart flittig, for på konto i Ørskog Sparebank står heile kr. 14000.-. Dei resterande 6000 kronene låner dei, underleg nok, ikkje i bygdas sparebank, men i A/S PROTON, til 5% rente. Siste avdraget skulle vere betalt 1. september -65. Kanskje vurderte bankstyret prosjektet på kinoen for å vere risikofylt? Ikkje veit vi. Men etter eitt år ser det ut for at styret vil kvitte seg med gjelda til PROTON, for dei vedtar å søkje Ørskog Sparebank om eit kausjonslån på kr. 7500.- med fem års avdragstid. Og her er det ikkje snakk om nokon kommunal garanti for lånet, for det er Berte Melle, Aslaug Eide, Peder O.Lande og Arne Frøyen som privat stiller som kausjonistar!

Elles går både tida og drifta utan dei store omveltingane, med lønnsforhandlingar og skifte i mannskapet, med auke i billettprisane til kr. 2.50 og 1.50, med publikumsklagar på servicen og og maskinkøyringa. La oss for moro skuld dukke ned i året 1962 for å sjå på dei best besøkte filmane, om ikkje anna, så av nostalgiske grunnar:

1. BUSSEN, med 585 selde billettar

2. OG BAKOM SYNGER SKOGENE (382)

3. REKRUTTENES BARSKE BRAVADER (342)

Dette er imponerande tal, så det er tydeleg at konkurransen frå fjernsynet ikkje har gjort seg gjeldande ennå, berre dei færraste har skaffa seg dette nymotens apparatet. Elles er den nye kinomaskinen tatt i bruk, og etter ei viss testtid fungerer det meste tilfredsstillande.

I 1963 gjer kinostyret ein framstøyt mot kommunen for å få redusert og på sikt få fjerna den avgifta kinoen betaler til kommunen. Dei har funne ut at kinoane i Sykkylven, Stranda og Vestnes slepp denne avgifta. Og gleda er stor når svaret frå formannskapet er positivt. Avgifta vil bli sløyfa frå 1.1.64! Dette fører til ei innsparing på kr.3000.- i året. Om det er dette som får styret til diskutere om ikkje den gamle Phillips-maskinen bør skiftast ut, skal vere usagt, men tanken er der. Dessutan viser det seg at den nye Proton-maskinen ikkje samarbeider så godt med den gamle, likevel. Det gjeld også å selje mens ein kan få noko igjen. Dermed vedtar styret å arbeide for ei utskifting og ha den nye installert haustestider 1964. For den gamle vonar dei å få minst 8 - 10.000.- kroner.

Etter fleire års innsats for kinoen, reiser Arne Frøyen frå bygda, og Anfinn Tomren kjem inn istadenfor han, men seinare blir Nils J. Abelseth innvald som ny representant for kommunen. Året etter blir Abelseth ny formann i styret. Samstundes pågår lønnsforhandlingar, og etter visse påplussingar fastslår styret at Ørskog Kino ligg på lønnstoppen samanlikna med andre kinoar på bygdene ikring!

På årsmøtet den 21. juni 1965 kan kinostyraren fastslå at besøkstalet har byrja å gå nedover, siste året med kr.1500.-. Når det same gjentar seg den 18. juli året etter, at kinostyrar Peder Lande på årsmøtet nok ein gong kan melde om svikt i inntektene, må ein berre konstatere at dei dårlege tidene har begynt. Men styret set ikkje med armane i kors, dei diskuterer ulike tiltak for å stimulere publikumsinteressa og dermed omsetninga. Det dei landar på, er å dra inn den ordninga som skuleelevar, dvs. realskule -og husmorskuleelevar, hadde nytt godt av, nemleg å kunne gå på kino på barnebillett. Og ettersom nobokinoane ikkje har praktisert ei slik ordning, synest nok styret at dei med godt samvit kan gjere dette. Og slik blir det.

Men dette hjelper lite, for på neste årsmøte, den 25. august, må kinostyrar Peder Lande gjere si tunge plikt og berette om rikets tilstand, og den er ikkje god. Interessa for kinoen har vore minkande i året som gjekk, publikum har svikta. Men gi opp vil han ikkje, og nye åtgjerder blir drøfta. Kanskje burde ein få tak i filmar som kunne trekkje fleire besøkande? Men dette er vel noko alle kinosjefar til alle tider har forsøkt så godt som mogleg, kontinuerleg. Eit anna forslag som Peder kjem med, er å søkje kontakt med Langevåg og Spjelkavik kino med sikte på samarbeid om repertoaret. På det viset kunne ein kanskje spare fraktutgifter, for desse har stige sterkt den seinare tida. Men dette kan komplisere drifta, for kven skal da ta ut filmane? Ørskog Kino vil ikkje bli sitjande på sidelinja i dette spørsmålet, dei vil bli med i eit eventuelt felles filmutval. Korleis det eigentleg gjekk med dette samarbeidet, veit vi ikkje, det står iallfall ikkje noko skrive om det.

For første gong syner rekneskapen eit underskot, det er på kr.1024.09. Og nå kan ein tydeleg merke ein viss pessimisme mellom linjene i møtebøkene.

Men ”rekneskapets time” på årsmøtet den 12. mai 1968 heime hos Nils Abelseth blir heller inga gledesstund på jord, eit nytt underskot er å melde. Men styret søkjer nye løysingar, og det blir å auke billettprisane frå kr.2.50 til kr.3.00 for vaksne og frå kr.1.50 til kr.2.00 for barn. Noko kunne vel dette hjelpe, dersom ein da ikkje skremde folk bort. Eit anna forslag blir også lansert: Kva med gamle og gode reprisefilmar for nostalgikarar? Også eit vel kjent påhitt i låke tider, men sjeldan med langvarig suksess.

Noko som kan seiast å vere enda tristare for kinoen på dette årsmøtet, er at den gamle slitaren Peder Lande skal flytte frå bygda og derfor må trekkje seg frå kinodrifta etter svært mange år som krumtapp for Ørskog Kino. Det er altså ikkje berre innsatsen hans for korpsmusikken og skisporten bygda vår dratt nytte av!

På årsmøtet året etter, den 19. september, møter Waldemar Ørskog for Peder Lande. Representantar for eigarane, Røde Kors , ungdomslaget og idrettslaget er kalla inn. Knut Skarbø for Ø.U.L. og Per Arne Gjerde for Ø.I.L. møter. Dette året viser også eit underskot i drifta, sjølv om ikkje husleige og renter var blitt betalt siste året. Altså ein moalaus situasjon. Det blir sett fram forslag om at Ørskog Ungdomslag skal ta over drifta av kinoen for om mogleg å få ned utgiftene og auke inntektene. Formannen i ungdomslaget vil kalle inn til møte med Røde Kors og idrettslaget for å drøfte denne saka.

Så tar møteboka eit par års ferie, grunnen er uviss. Dermed er vi over i eit nytt tiår, ein periode som er fylt av både sterk optimisme og dei store vonbrota med omsyn til vilkåra for kulturlivet i Ørskog, også for kinoen. Men frå denne epoken finst det lite skrive, så underteikna lyt basere seg i framstillinga på levande kjelder, som dels hugsar skralt, dels godt nok.

1970-ÅRA

Generelt kan ein seie at 1970-åra blir ei vanskeleg tid for Ørskog Kino, men dei andre kinoane kring om på bygdene slit nok med dei same problema, som til dømes den aukande konkurransen frå andre media, spesielt fjernsynet, som attpåtil etter kvart kjem i fargar, nedslite teknisk utstyr, lokalitetar som ikkje tilfredsstiller den nye tids krav. Folk synest ikkje lenger om å slite seg gjennom eit par timar i eit trekkfylt og kaldt forsamlingslokale på rørstolar, og når bilde- og lydkvaliteten heller ikkje held mål, er det ikkje å undre seg over at publikum uteblir og at det stadig blir vanskelegare å få endane til å møtast. Meir enn ein gong drøftar ein seriøst å legge ned kinodrifta, men det er ikkje lett å ta livet av ein institusjon med slik ei ærerik fortid.

Det blir Waldemar Ørskog som kjem til å stå for drifta dei første åra. Tydelegvis er det ikkje blitt noka ordning med ungdomslaget om overtaking. Waldemar Ørskog blir spurd direkte av Peder Lande om å ta på seg oppgåva, først som styremedlem, seinare som kinosjef. Dette skjer i 1969/70.

Waldemar Ørskog fortel at situasjonen var kritisk og at noko drastisk måtte gjerast skulle kinoen reddast. Sjansane for å få skifta ut det tekniske utstyret er små, ungdomshuset har forfalle enda meir, og kanskje er filmutvalet av ein slik art at det ikkje trekkjer særleg med folk. Men eit gammalt ordtak seier: «Ikkje noko er så gale at det ikkje er godt for noko». Rundt 1970 kjem dei såkalla sengekantfilmane frå Danmark, med eit innhald prega av munter, bramfri og uskuldig sex, og Ørskog meiner at desse kanskje kunne redde Ørskog Kino frå havari. Ørskog Sparebank har også mista tolmodet og kravde at lånet på den sist innkjøpte kinomaskinen blir innfridd omgåande. Og underet skjer, publikumstilstrøyminga aukar, det same gjer omsetninga, og Ørskog Sparebank blir glad, for dei får pengane sine , og banksjefen kan gå på kino. Ein annan type filmsjanger som bidrar til ein betre økonomi for kinoen, er dei italienskproduserte spaghettiwestern-filmane. Men denne omlegginga av repertoaret skakar visse kretsar i lokalsamfunnet. Frå Kristeleg Folkeparti kjem det forslag om å inndra den kommunale driftskonsesjonen, partiet vil altså legge ned kinoen. Saka kjem så langt at kommunestyret tar saka opp til drøfting, og kinoleiinga blir kalla inn på teppet for å forklare seg. Forsvaret frå kinoen si side må ha vore sterkt, for kommunen godtar forklaringa, og det heile roar seg.

Kinoen held fram, og fram til midten av 70-åra opplever ein eit visst oppsving. Noko som også bidrar til dette, er at kinoen kuttar ut Sunnmørsposten som annonseringsorgan og går over til Bygdebladet, som i mellomtida er blitt etablert. Med Bygdebladet får kinoen fordelaktige prisavtalar, noko som kinoen framleis nyt godt av. I 1975 trekkjer Waldemar Ørskog seg frå kinosjefstillinga, han har fått andre gjeremål som tar for mykje tid, og Kjell Opsal blir spurd om å ta over, noko han gjer, sjølv om han eigentleg oppfattar ordninga som mellombels. Om sjølve drifta er det ikkje så mykje å seie, det hompar og går, sjølv om dei fleste odds er dårlege. Ei viss endring i organisasjonen er det blitt. Ørskog Røde Kors sin eigarandel i kinoen er blitt overtatt av Ørskog Samfunnshus a/l, etter etableringa i 1972. Saman med ØUL og ØIL er dei ansvarlege for drifta.

Etter vel eit års tid seier Kjell Opsal frå seg vervet som kinosjef. For at drifta skal kunne halde fram, tar Ørskog Ungdomlag på seg ansvaret for drifta, og i første rekke er det Børre Tennfjord, Brynje Vethe og Leif Helge Ramsvik som går laus på oppgåva. Ungdomslaget ser nok på overtakinga som ei overgangsordning inntil det kan dukke opp ein «uavhengig» kandidat til kinosjefstillinga.

Det nye regimet har dei same problema å slite med som dei tidlegare på 70-talet, slett ikkje uventa. Derfor går ein i gang med å utbetre dei verste skavankane med ungdomshuset, det elektriske anlegget, dei sanitære forholda og liknande, slik at huset ikkje skal bli stengt. Dessutan blir lydutstyret til kinoen delvis skifta ut, med nye forsterkarar og høgtalarar. Ein er nå kommen til ei tid da nyvinningane på dette feltet er store, så ein må prøve å henge med etter beste evne. For å få utført dette arbeidet, tar kinoen ei driftspause frå hausten 1977 til 16. august 1978, da ein startar opp att med filmen «Chatos land». Om denne moderniseringa fører til vesentleg betre publikumsoppslutning, er det vanskeleg å lese seg til, men verre er det avgjort ikkje blitt.

Så er kinoen i vanleg gjenge igjen, med forestillingar både på søndagar og onsdagar. På haustparten 1979 blir stillinga som kinosjef igjen utlyst. Om det var mange reaksjonar på annonsen, er uvisst, men kandidatane stod nok ikkje i kø. Ein får tru at ungdomslaget var letta da det iallfall melde seg ein interessert. Tett føre jul blir Sigmund Braute, nyleg returnert til heimbygda, tilsett i stillinga og får ansvaret for drifta vidare. Hadde han visst kva han gjekk til dei første par åra, så hadde han nok tenkt seg om ei stund.

1980-ÅRA

1980-åra skulle føre mangt med seg, ein god del dramatikk og omkalfatringar, som gjorde det nødvendig å vurdere kinodrift i Ørskog frå grunnen av. Det blei gjort, og resultata kom, men først mot slutten av tiåret.

Etter at Braute tok over som kinosjef, heldt kinodrifta fram i gamle spor under dei forholda som rådde. Trass i dei utbetringane som var blitt gjort noko tidlegare, var standarden på hus og filmutstyr under all slags kritikk. Men ein forstod at dei dramatiske nyinvesteringane aldri kunne komme på tale i det gamle huset, redninga for kinoen måtte vere eit nytt kulturhus! Men denne gamle tanken om eit samfunnshus låg nok i dvale rundt 1980. Vidare fungerte vaktmeistertenesta på ungdomshuset, som ØUL skulle ta seg av, svært tilfeldig. Maskiniststaben skifta ofte, ustabil er vel ikkje eit for sterkt uttrykk. Som manna frå himmelen føltest det for kinosjefen da Kjetil Ramsvik, Jan Petter Aasen og Stein Ove Lande kom tilbake til bygda etter endt militærteneste. Dei hadde tidlegare tenestegjort som maskinistar og var villige til å halde fram. I ettertid har dei vore støttespelarar i maskinrommet! At Per Frode Tangen frå 70- åra og heilt fram til i dag har vore billettør, har også gjort sitt til at problema ikkje vaks ein over hovudet.

Det som var mest uhaldbart, var alderen på kinomaskinane. At dei i det heile rusla og gjekk, skuldast mange geniale Reodor Felgen-løysingar frå maskinistane si side. Å kjøpe nye maskinar var urealistisk, som sagt, men ein kom på tankar om det ikkje var mogleg å få skifta ut dei antikvariske kolstift-lyshusa. Som kjent trengst det kraftig lys for å få sjåbare bilde på lerretet, og det var det vanskeleg å få til med det gammaldagse utstyret, iallfall var det komplisert å køyre film med den konstante etterstillinga i takt med forbrenninga av stiftane. Det ville vere ei enorm lette om ein kunne få skifta ut desse lyskjeldene med moderne Xenon-lampehus. Men prisen ville ligge på rundt kr. 50.000.-, så lån måtte takast opp, viss ikkje kommunen ville vurdere ei direkte støtte. Dette ville dei ikkje, men etter mykje om og men gjekk formannskapet med på ein kommunal garanti på eit lån til formålet, og det var ikkje lite berre det, når ein ser tilbake på tidlegare kommunal praksis overfor kinodrifta i Ørskog. Dermed var finansieringa i orden, og utstyret blei montert av den kjende og idealistiske kinomannen frå Langevåg, Ivar Molvær, i august 1981. Ikkje ville han ha noko for arbeidet heller! Assistentar var maskinistane Jan Petter Åsen, Stein Ove Lande og Ole Øystein Nybø. Denne nyvinninga gav ein langt betre og meir stabil bildekvalitet, dessutan blei arbeidet til maskinistane monaleg letta. Positiv innverknad fekk det også på publikumstalet utover hausten, så optimismen var stigande, såpass at ein laga seg planar om ei oppjustering av lydanlegget også.

Men gleda varte ikkje lenge, for 4. juledag 1981 opphøyrde ungdomshuset og dermed Ørskog Kino å eksistere. Eigentleg gjorde brannen ei sælebotsgjerning, det skjønte ein etter at det første sjokket hadde gitt seg og ein visste at brannen ikkje hadde endt i ein katastrofte, noko han lett kunne ha gjort. Men kinoen hadde mist alt utstyret sitt, saman med nokre verdifulle protokollar. Forsikringa dekte lånet på lampehusa. Det kinoen nå måtte gjere, var å setje sin lit til at arbeidet med å reise eit kulturhus, der kinoen måtte ha sin sjølvsagte plass, raskt kom i gang. Det gjorde det også, berre eit par månader etter brannen blei dei første møta haldne med sikte på å få valt nytt styre i samfunnshuset og ei byggenemnd for det nye prosjektet. Kinoen fekk sin representant i både styre og byggenemnd, og hans oppgåve blei mellom anna å ivareta kinoen sine interesser i nybygget. I samsvar med dette blei bygget utforma slik at det skulle gi best moglege forhold for filmframsyningar, med dei innskrenkingar eit fleirbrukshus måtte føre med seg.

Om lag på denne tida tok samfunnshuset over ØUL og ØIL sine andelar i kinoen, slik at huset blei eineeigar og eineansvarshavar for drifta. Samstundes gjekk arbeidet vidare med innkjøp av nye kinomaskinar, lydutstyr, filmlerret og kinostolar. Kontakt blei oppretta med kinoteknisk firma Hjalmar Wilhelmsen a/s i Oslo for om mogleg å gjere fordelaktige innkjøp. Målsettinga i utgangspunktet var å skaffe nytt utstyr, ein var lei av å slite med gamle gebrekkelegheiter. Hos Wilhelmsen kom ein i kontakt med legenden Einar Ødegaard, opprinneleg frå Vestnes, som gjennom eit langt liv hadde reist land og strand rundt og montert og halde service på kinoutstyr. Han formidla kontakt med Mandal Kino, som hadde planar om å skifte til nye kinomaskinar i samband med overgang til automatkøyring. Ødegaard gav oss det rådet å kjøpe dei «gamle» Ernemann 9-maskinane, som han gjekk god for, til ein pris av kr. 45.000.-. Altså svært så billig i forhold til nye som hadde komme på om lag kr. 200.000.-. Tilbodet blei akseptert, og Terje Braute og Jostein Tomren la i veg og henta maskinane. Då rekninga kom, var ho blitt redusert med 5000 kroner. Det kom ingen protestar frå kjøparen si side. Kjøpet har vist seg som vellukka, for maskinane har rusla og gått i 20 år nå utan nemneverdige problem.

Men det skulle meir utstyr til. Igjen var ein heldig. Av Stavanger Kino blei likerettarar og tre salshøgtalarar innkjøpt, også billige og gode investeringar. Men når det galdt resten av utstyret, var det naturleg å satse på nye produkt. Særleg galdt det lydutstyret, for å fange opp noko av det nye og banebrytande som hadde skjedd dei siste 10-15 åra på dette området. Etter råd frå Ødegaard gjekk ein inn for å satse på eit Dolby Stereo Surround-system med effekthøgtalarar spreidde rundt om i salen, dette for å oppnå djupne i lydopplevinga og ikkje minst at lyden bevega seg i salen. Sjølvsagt fanst det dyrare utstyr på marknaden, men det var viktig å halde seg på marka, sjølv om det var freistande å ta litt av.

Det neste spørsmålet å ta stilling til, var filmlerretet. Sidan samfunnshuset skulle vere eit fleirbrukshus, måtte ein ha eit transportabelt system. Det billigaste ville vere eit teppe som ein kunne skuve fram og tilbake etter behov, men ei slik løysing ville vere utsett for skadar, og teppet kunne dermed få ei kort levetid. Ein enda på ei løysing med eit motorstyrt rullelerret. Fordelen med dette var at det kunne køyrast ned til speleposisjon og etter bruk parkerast oppe i himlinga, langt unna alle slags aktivitetar. Prisen kom på rundt kr. 90.000.-, men ettertida har vist at investeringa var fornuftig. Lerretet er godt som nytt, framleis heilt fritt for skadar.

Eit anna problem som måtte løysast, var kvar ein skulle plassere dei tre store salshøgtalarane, dei som må ha ein nøye utrekna posisjon bak lerretet. Å dragse dei fram og tilbake for kvar gong dei skulle brukast, var utenkjeleg. Altså var ei permanent og motorisert løysing det einaste aktuelle, som med lerretet. Mange kloke hjernar sat saman og tenkte, ikkje minst var det bra at Trygve Sandvik var til stades med sveiseapparatet og mange gode forslag. Etter mykje om og men og iherdig dugnadsinnsats var både lerret og salshøgtalarar på plass oppe i himlinga, i nøye utrekna posisjonar, med endebrytarar og alt som skulle til. I løpet av eit par minutt er det mogleg å få alt kinoutstyr på plass, ferdig til bruk, og det berre ved å vri på eit par brytarar.

Med dette var utstyret på plass, med kommunen som garantist for eit lån på kr. 333.000.-. Men ein god kinosal med amfi var avhengig av at stolane var bra nok, helst skulle det vere kinostolar. Men kinostolar er dyre, og ein hadde ikkje råd til å kjøpe dei nye. Nok ein gong hadde ein hellet med seg. Kinosjefen kom tilfeldigvis over ein annonse frå Edda Kino i Haugesund, som skulle skifte ut stolane som eit ledd i å pusse opp festivalkinoen. Heldigvis er det sunnmøringar over alt, som det heiter. Kinoinspektør Jensen i Haugesund viste seg å vere frå Volda, og på spørsmålet om vi kjende til Magnhild Hatlen, som han hadde eit godt auge til under realskuleopphaldet sitt på Sjøholt, fekk han sjølvsagt både eit sannferdig, men også eit taktisk ja! Dermed var stolane Ørskog Kino sin eigedom, sjølv om der allereie stod kjøparar i kø. Og prisen var kr.150.- pr stk! Kinosjefen drog til Haugesund for å ordne opp og gjere alt klart før Magnar Tomren og Rolf Lid kom etter med den største varebilen til Storfjord. Det blei ein hard arbeidsdag med å demontere stolane og få dei om bord på bilen. Om morgonen kom Jensen for å sjå oss i gang. Han rista på hovudet og meinte at vi aldri ville få med alt på bilen, på langt nær. Magnar Tomren berre såg langt på han og sa: «Vi får no sjå». Då Jensen kom tilbake i 4-tida om ettermiddagen, var gutane sveitte, men stolane med alt tilbehør i bilen, og Magnar hadde løyvt plass endåtil! Flatare fjes enn Jensen sitt hadde ein aldri sett. Magnar Tomren fekk til fulle bevist at han var ein fagmann. Tungt overlasta drog Magnar og Rolf mot nord utpå kvelden, og etter ei eventyrleg ferd med mange punkteringar enda dei til slutt på Sjøholt. Stolane blei lagra på Valgermo ei tid, men etter kvart tok oppatt-trekkingsarbeidet til med Peder Lande, den gamle kinomannen, i spissen, sjølvsagt på dugnadsbasis.

Framover vårparten i 1988 blei arbeidet med å montere og prøvekøyre kinoutstyret intensivert, med folk frå leverandørfirmaet Hj. Wilhelmsen, assistert av folk frå bygda. Alt blei ikkje ferdig til den offisielle opninga av samfunnshuset den 8. april 1988, men søndag 24. april var alt klart for premiereforestillinga med filmen «INGEN UTVEI». Men med Ørskog Kino var det med andre ord blitt ein «utvei», alt var på plass og alt fungerte teknisk, trass i at maskinistane hadde fått dårleg tid til å gjere seg kjent med utstyret, det hadde blitt for lite prøvekøyring. Og folk sette tydelegvis pris på at bygda igjen hadde fått eit kinotilbod og at Ørskog Kino igjen var på føtene. Det møtte fram heile 216 menneske til denne forestillinga! Jon Lid var den første til å løyse billett, og han blei «premiert» med ein blomsterbukett. Nå var ikkje kinoleiinga så naiv at ho trudde dette ville bli besøkssnittet framover. Alt ville nok ganske snart finne sitt naturlege leie. Likevel fekk kinoen ein bra vår, med mange gode filmar som blei godt besøkte. Ein fekk også ein norgespremiere i mai med «Hete nyheter» og litt seinare i månaden trekte storfilmen «Cry Freedom» mykje folk.

Når det gjeld sjølve organiseringa av kinoen, heldt Sigmund Braute fram som kinosjef. Til all lukke var dei mest røynde kinomaskinistane frå tida på ungdomshuset i 70-åra villige til å ta fatt på nytt, med Kjetil Ramsvik, Jan Petter Åsen og Stein Ove Lande i spissen. Det same gjorde den stødige billettøren Per Frode Tangen.

Til å begynne med fungerte kinosjefen også som vakt, men etter kvart melde det seg gode kandidatar til denne funksjonen. I starten prøvde husstyret i samfunnshuset seg med ein kinokafe, men etter eit par års tid blei det slutt med den. Det var vanskeleg å skaffe folk til drifta, og den store gevinsten var det vel heller ikkje, sjølv om mange sette pris på det miljøet han skapte.

I alle fall var Ørskog Kino i drift igjen. Bygda hadde fått eit kultur- og underhaldningstilbod, og dei som stod for drifta var avgjort optimistiske med omsyn til framtida til kinoen.

FRÅ 1988 til 2007

Desse snart 20 åra har vore prega av stabil drift av kinoen. Kinosjefen er den same, billettøren står på framleis, somme av maskinistane har trekt seg tilbake og nye er komne til. I dag er mannskapet dette: Sigmund Braute, kinosjef; Per Frode Tangen, billettør; Kjetil Ramsvik, JanPetter Aasen, Inge Gausnes, Sindre Ramsvik, Mads Andre Hansen, Johannes Nilsen og Bjørn Steinar Skarbø, maskinistar; Reidar Braute, Norvald Sjøholt, Torleif Sollied og Brynje Vethe, vakter.

Ved starten i 1988 var optimismen stor. Ein meinte at kinoen ville gå svært godt, spesielt av di ein kunne tilby eit produkt som kunne konkurrere med bykinoane når det gjeld filmteknisk utstyr og lokalitetar. Derfor opererte ein med budsjett der inntektene var overvurderte. Den harde kvardagen har vist at besøkstala i snitt har lege under det forventa, stundom har det gått rett bra, andre gonger med nedslåande resultat. Ein opna sterkt med faste kinodagar på søndagar og onsdagar, men dette er blitt redusert til berre søndagar, med det unntaket at populære filmar er blitt køyrde også på andre dagar, for det meste onsdagar.

Elles har ein fått mange bevis på at dei vala som blei tekne når det gjeld innkjøp av filmteknisk utstyr, var fornuftige. Det har ikkje vore behov for så mange nyinvesteringar, stort sett berre med vanleg vedlikehald, og eit par gonger hovudservice med innhenta ekspertise. Men dei siste par åra har kinoen fått oppgradert lydanlegget og skifta ut den gamle og ”forhistoriske” likerettaren. Dessutan freistar kinoen å følgje med i tida når det gjeld PR og annonsering. Det viktigaste er Ørskog Kino si heimeside, www.orskogkino.com, der lesaren kan halde seg oppdatert på kommande filmar og andre aktuelle saker knytte til film og kino. Likevel blir den neste og avgjort mest dramatiske omlegginga av kinodrifta i Noreg (og i resten av verda) den uunngåelege digitaliseringa av kinoane. Ekspertar og andre spåmenn reknar med at om tre til fem år vil dette vere ein realitet landet over. Da vil vidare kinodrift i Ørskog vere avhengig av om vi maktar omlegginga. Til all lukke ser det ut til at den statlege og bransjemessige støtta vil bli såpass høg, at Ørskog Kino om forholdsvis få år kan vere digitalisert. Men den tid, den glede, som det nesten heiter.

I all hovudsak har drifta etter opninga i 1988 vore basert på dugnad. Rett nok har maskinistane fått ein liten kompensasjon for det viktige arbeidet sitt, mens det øvrige personalet har vore ulønna. På haustparten 1996 sa Sigmund Braute opp stillinga si med den grunngjevinga at han hadde gjort sitt som gratisarbeidande kinosjef, og han ville overlate plassen sin til andre som var villige til å drive kinoen på dei same vilkåra. Men det melde seg ingen. Så blei stillinga lyst ut med lønn, nå kom det inn ein søkjar, men denne blei ikkje vurdert som kvalifisert av kinostyret. Dermed var ein kommen i ein vanskeleg situasjon, for å drive kino utan ein hovudansvarleg er mildt sagt upraktisk. Endskapen blei at Sigmund Braute heldt fram som kinosjef, nå med ei mindre lønn, og med tilbakeverkande tilsettingsdato 1.1.97.

Elles har 90-åra og dei første 7 åra av det nye tusenåret gått utan dei store hendingane. Men nemnast bør at frå august 2007 er kinosalen oppgradert med nye kinostolar i amfi og nytt belegg / teppe. Kinodrifta er absolutt oppegåande, og kinoleiinga vonar at markeringa av 60-årsjubileet i 2007 vil setje fokus på Ørskog Kino som ein viktig kulturinstitusjon i bygda, og at bygdefolket vil bruke kinoen og dermed legge grunnlaget for stabil drift også i dei neste 60 åra.

FRAMTIDA

Å spå om framtida er ein vanskeleg idrett, ikkje minst gjeld dette kinodrift på landsbygda. Eitt kan seiast for visst, og det er at offentleg filmframsyning iallfall vil halde fram i 60 år til, uansett kva for tekniske nyvinningar som måtte dukke opp på dette området. Det som underbyggjer denne påstanden, er først og fremst at folk vonlegvis vil gå leie av den private DVD-sjåinga og i større omfang søkje tilbake til fellesopplevingar i kinosalen, der også den tekniske standarden med sine dimensjonar framleis er best. Men føresetnaden er at den enkelte kinoen kan by publikum gode og aktuelle filmar, at kinosalen er komfortabel og både bilde -og lydkvaliteten er tidsmessig, at kinoen er i stand til å følgje på med nyinvesteringar og ikkje lar alt suse og gå. Om mogleg lyt kinoen, gjerne i samarbeid med andre, tilby publikum eit miljø rundt kinoforestillingane, t.d. kinokafe o.l.

Men det aller viktigaste for å sikre eit desentralisert kinotilbod, er at innbyggarane i lokalsamfunnet er villige til å støtte opp om kinoen, og det gjer ein ikkje ved å seie som så mange gjer: «Kjekt med kino i bygda», men sjølve set dei aldri sin fot der. Men kanskje enda meir frustrerande er det stadig å vere vitne til lekkasjen til byen, berre for å få sett filmen nokre veker tidlegare. Det må ein få lov til å kalle sabotasje, bevisst eller ubevisst. Kanskje er det framleis «finare» å sjå filmen i byen?

Den mest vanlege driftsforma for kinoar i Noreg er kommunal, og kinodrift er blitt akseptert som eit kommunalt ansvar og definert deretter. Det vil seie at det er kommunen som er ansvarleg for drifta, med investeringar, bygningar, tilsettingar, lønningar osb. Likevel blir mange kinoar drivne på idealistisk dugnadsbasis, utan eller nesten utan lønnskostnader. Det kan vere lag, organisasjonar eller privatpersonar som står bak som ansvarlege. Særleg er dette situasjonen på landsbygdene, men her opplever ein at stadig fleire kinoar bukkar under av ulike årsaker. Her i distriktet har kinoane på Skodje, i Tennfjord, ei stund i Brattvåg, Vestnes, Vikebukt og Tresfjord måtta legge ned, berre for å nemne dei nærmaste. Den viktigaste forklaringa på denne sørgjelege epidemien er nok at kommunane ikkje har vore villige til å gå inn med økonomisk bistand. Kinodrift blir lavt prioritert når pengar skal delast ut. Nokre tusen i rituell støtte har monna lite når ein ser på det reelle behovet. Dermed har utvegen ofte blitt nedlegging.

I Ørskog har kinoen aldri lege kommunen til byrde. Han starta opp, som tidlegare nemnt, som ei mjølkeku for kommunen, sjølv om det ikkje var så mange dropane ein fekk ut. I 60 år har kinoen i hovudsak klart seg sjølv, noko som må kallast ein kulturinnsats av høg rang, og dei som har vore involverte, har all grunn til å vere stolte av innsatsen sin. Den lange rekka av involverte personar, og den er verkeleg lang, har tatt på alvor det som mange, ikkje minst politikarar i festlege stunder, uttrykkjer så varmt: «Skal vi gjere bygda vår attraktiv å bu i, må vi satse på kultur og fritidstilbod». Rett nok har Ørskog kommune dei siste åra skjønt at det å drive kulturhus og kino ikkje gjer seg sjølv, derfor er ei ordning med driftsstøtte komme i stand, men ikkje utan kamp.

Vil Ørskog Kino eksistere om 60 år? Det får vi tru! Men føresetnadene er harde. Det må framleis vere mogleg å framskaffe idealistiske enkeltpersonar som kan stå på for ei god sak, utan at målet er å tene seg rike på det. Deretter må kommunen sine folk bli flinkare til å ta initiativ, til å synleggjere seg sjølve, med sikte på eit godt samarbeid. Særleg er dette å vente når kommunen dei siste åra har folk tilsette i stillingar som dekkjer dette området. Ei viss oppmuntring kunne det ha vore for kinoen sine folk at kommunetillitsvalde og byråkratar iallfall viste si interesse. Det har det nok skorta på hittil. Likevel, med eit godt samarbeid mellom det private og det offentlege, og ikkje minst med god oppslutning frå bygdefolket som brukarar av kinoen, burde Ørskog Kino vere ein livskraftig jubilant som ikkje med det første har som mål å pensjonere seg.

Sigmund Braute